محمد حسن طوسی مشهور به شیخ طوسی از علمای ایرانی بوده است که در قرن چهارم و پنجم زندگی کرده است. شیخ طوسی در سال 385 هجری قمری در شهر زیبای طوس چشم به جهان گشود و از کودکی به آموختن علوم اسلامی روی آورد در سن 23 سالگی شهر خراسان را ترک کرد و به بغداد رفت تا در محضر یکی ار بزرگترین دانشمند شیعه شیخ مفید علم بیاموزد. شیخ طوسی در جوانی توانست کتاب تهذیب الاحکام را بنویسد.
اساتید شیخ طوسی
- ابوعبدالله ، احمدبن عبدالواحد بو احمد البزاز
- ابوالحسین،حسن بن احمدبن محمد بن ابی جیدشیخ طوسی
- احمد بن محمدبن موسی
تعدادی از شاگردان شیخ طوسی
- ابوبکر احمد بن حسین بن احمد خزاعی نیشابوری
- جمال الدین محمد بن ابی القاسم طبری آملی
- کردی بن عبکر بن کردی فارسی
- ابولفتح محمد بن علی کراجی
- ابوجعفر محمد بن علی بن حسن حلبی
- غازی بن احمد بن ابی منصور سامانی
- صاعد بن ربیعه بن ابی غانم
- ابوالخیر برکه بن محمد بن برکه اسدی
- ابوابراهیم اسماعیل برادر اسحاق مذکور
- موفق الدین حسین بن فتح واعظ جرجانی
- آدم بن یونس بن ابی مهاجر نسیفی
- شمس الاسلام حسن بن حسین بن بابویه قمی
- ابوعبدالله عبدالرحمن بن احمد حسینی خزاعی نیشابوری معروف به (مفید)
- عبدالجبار بن عبدالله بن علی القمری رازی معروف به (مفید)
- محیی الدین ابوعبدالله حسین بن مظفر بن علی بن حسین حمدانی
تاسیس حوزه علمیه نجف
در سال 448 هجری ترکان سلجوقی به بغداد حمله کردند و فعالیت هایی برضد شیعه امامیه صورت گرفت و در پی آزار شیخ طوسی برآمدند شیخ مجبور گردید تا شبانه به طرف نجف اشرف هجرت کند و پس از هجرت شیخ خانه اش را ویران کردند و قسمتی از تالیفات او در حمله سوخت و پس از 12 سال زندگی در نجف در گذشت.
هجرت شیخ طوسی به نجف اشرف موجب شد که دهها دانشمند شیعی در محضر شیخ طوسی علوم اسلامی را بیاموزند و دانشکده بزرگ شیعی تاسیس نمود و به علوم اسلامی در فقه و کلام و تفسیر و حدیث پرداخت.
آثار
تفسیر قرآن
- التبیان فی تفسیر القرآن
- المسائل الرحبیه
حدیثی
- تهذیب الاحکام
- الاستبصار فی ماختلف من الاخبار
- والمجالس که اینک به الامالی معروف است
کلام
- تلخیص الشافی
- المفصح فی الامامه
- کتاب الغیبه
- الاقتصاد فی ما یحب علی العباد
- النقض علی ابن شاذان فی مساله الغار
- مقدمه فی المدخل الی علم الکلام
- تمهید الاصول
- تعلیق ما لا یسع
- ریاضه العقول
- یعلل و ما لا یعلل
فقهی فتوایی
النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی
فقهی استدلالی
- المسبوط
- الایجاز فی الفرائض
- الجمل و العقود
- المسائل الحائریه
- مساله فی تحریم الفقاع
- مسئله مواقیت الصلاه
فقه مقایسه ای
اصول فقه
- العده
- مساله فی العمل بخبرالواحد
رجال
- کتاب الرجال
- اختیار الرجال کشی
کتاب شناسی
- فهرست کتب الشیعه و اصولهم و اسماء المصنفین
ادعیه
- مختصر فی عمل یوم و لیله
- مصباح المجتهد
- مختصرالمصباح المجتهد
- مناسک الحج مجرد العمل و الادعیه
تاریخی
- مقتل الحسین
- مختصر اخبار المختار
علوم متفرقه
- انس الوحید
- المسائل الالیاسه
- مسائل الجبریه
- المسائل الدمشقیه
- المسائل القمیه
- مساله فی الاحوال
اندیشه سیاسی شیخ طوسی
اهداف حکومت اسلامی
نظم و امنیت در جامعه که با نبود آن هرج و مرج ایجاد می شود
گسترش عدالت اجتماعی
استقلال غزت مسلمانان
قلمرو حکومت اسلامی
بیان احکام و آموزه های دینی
توجه به قضاوت در جامعه
سیاست گذاری و تدبیر امور مردم
در گذشت :
شیخ طوسی در شب دوشنبه 22 محرم سال 460 دار فانی را وداع گفت ( سال وفات او در آخر محرم سال 458 و سال 461 نیز نوشته اند ) و در نجف در خانه خویش دفن شد . بنا به وصیت وی آن جا تبدیل به مسجد شد و به نام مسجد طوسی نام گذاری شد .
این مکان از زمان حضور شیخ طوسی و پس از آن ، همواره یکی از مراکز تدریس حوزه نجف به شمار می آید.